کوه زایی چیست؟

کوه زایی
۰۶ آبان
7+

دید کلی
حرکات کوه زایی سبب ایجاد کوهستانها و پیدایش سلسله جبالها شده است و از طرف دیگر نیروهای داخلی ، فعالیتهای دیگری در زمین داشته و باعث بوجود آمدن پدیده‌های مختلفی از قبیل آتشفشان ، چین ، زمین لرزه ، گسل ، دگر شیبی و بالاخره درز و شکاف می‌گردند. همانطوری که می‌دانیم پوسته زمین از تعدادی صفحه تشکیل شده است که این صفحات بر روی آستنوسفر که حالت خمیری و پلاستیکی دارد قرار دارند. صفحات به دلیل وجود حرکات کنوکسیونی در داخل گوشته زمین در حال حرکت هستند. مرز این صفحات ممکن است به صورت همگرا ، واگرا و یا امتداد لغز باشد. در مرز صفحات همگرا دو صفحه به یکدیگر برخورد می‌کنند و در واگرا دو صفحه از همدیگر دور می‌شوند.
اساسا بایستی پذیرفت که عمل کوهزایی در محل برخورد صفحات همگرا یا نزدیک شونده روی می‌دهد. برخورد صفحات مزبور موجب می‌گردد تا نهشتهای رسوبی که در حاشیه قاره‌ها انباشته شده‌اند درهم کوبیده شده و یا خرد شوند و سنگها یا به عبارت کلی‌تر لایه‌ها تا‌خوردگی پیدا کرده و روی هم رانده شوند. در بعضی اوقات صفحه‌ای که بخشی از پوسته قاره‌ای روی آن سوار است با صفحه دیگری که بخشی از پوسته قاره‌ای دیگر را حمل می‌نماید، تصادف می‌کنند. در نتیجه لبه جلویی صفحه اول به زیر لبه جلویی صفحه دوم فرو می‌رود و موجبات چین‌خوردگی را در محل تصادف فراهم می‌سازد.
مدت زمان کوهزایی
فرآیندی که سرانجام منجر به برپایی و تشکیل کوهها می‌شود طولانی است اما در مقایسه با حرکات خشکی زایی ، این حرکات خیلی سریع عمل می‌کنند. به هر حال این مدت زمان برای انسان خیلی طولانی به نظر می‌رسد. در بسیاری از سلسله کوهها حرکات کوهزایی تا چند میلیون سال طول کشیده است.
نشانه‌های حرکات کوهزایی
چنانچه علت اصلی کوهزایی را فشردگی پوسته در جاهایی بدانیم که پلیتهای پوسته با یکدیگر برخورد می‌کنند، فرضیه‌ای کارآمد برای کوهزایی در دست داریم. بطور کلی ، چند نوع فرآیند زمین شناسی وجود دارد که از برخورد پلیتها حاصل شده است و اثر همیشگی در پوسته زمین باقی می‌گذارند. این نشانه‌ها شامل موارد زیر می‌باشند.

تشکیل حوضه‌ای باز در پوسته
اولین نشانه برای حرکات کوهزایی تشکیل حوضه‌ای باز در پوسته ، به عرض چند ده یا چند صد کیلومتر و چندین کیلومتر عمق می‌باشد. این نوع ساختارها در مقایسه با بزرگی زمین بسیار کوچک و بی‌اهمیت است اما تاثیر بسزایی در انباشتگی رسوبات دارد. رسوبات در چنین فرورفتگیها نهشته می‌شوند و از این رو ممکن است رشته‌ای از حوضه‌های طویل بوجود آید که از مواد تخریبی ارتفاعات پر شود. فرونشتها نیز ممکن است اولین نشانه از جنبشهای عمیق در زیر پوسته باشد. برای مثال در برخی نواحی ، در زمان پرکامبرین پسین رسوباتی به ضخامت بیش از ۵ کیلومتر نهشته شده و چند صد میلیون سال بعد ، در طول پالئوزوئیک سلسله کوههایی پدید آمده است که می‌تواند گویای برخورد پلیتها باشد.
دگر شکلی پوسته
دومین نشانه چنین جنبشهایی در پوسته ، دگر شکلی پوسته از اثر فشردگی است. این نشانه سابقه‌ای همیشگی در چهره سنگها باقی می‌گذارد، مانند اسلیتهایی که پهن شده و ساختار کاملا جدیدی در نتیجه فشار پیدا کرده‌اند. همچنین کلیواژی که باعث می‌شود اسلیتها به ورقه‌های نازکی جدا شوند، نتیجه آرایش موازی کانیهای دگرگونی در جریان دگر شکلی سنگ است. دیگر سوابق ماندنی و پایدار ، روراندگیها و چین‌خوردگیهایی هستند که در سلسله کوهها مشاهده می‌شوند. می‌توان سن بسیاری از این ساختارها را معلوم کرد و بدین ترتیب تقویمی برای دگر شکلیهای یک کمربند کوه زایی تهیه کرد.
فعالیتهای ماگمایی و دگرگونی
سومین نشانه ، فعالیتهای ماگمایی و دگرگونی است که در اثر بالا رفتن حرارت پدید می‌آید. البته منشا این حرارت دقیقا معلوم نیست و نمی‌توان یک جریان حرارتی شدید را به پویایی پوسته و گوشته بالایی نسبت دهیم. با این وجود مدارکی وجود دارد که ما را به چنین نتیجه‌ای هدایت می‌کنند. دگر شکلی و دگرگونی اغلب بر یک پهنه از پوسته تاثیر گذاشته و همزمان باهم نیز محو می‌شوند. ارتباط زمانی نزدیکی بین دگر ریختی (که با سن چین‌خوردگیها ، روراندگیها و جهت یافتگیهای جدید در سنگها مشخص می‌شود) و دگرگونی (شامل تشکیل مجموعه‌های کانی جدید) وجود دارد. همبستگیهای چندی میان فعالیتهای ماگمایی و کوه زایی نیز وجود دارد، بطوریکه بسیاری سلسله کوهها دارای توده‌هایی از سنگهای گرانیتی هستند که بر ناحیه کوه زایی محدود می‌شوند. این محدوده ممکن است در طول چند صد کیلومتر گسترش داشته ، همزمان با تکتونیک یا پس از تکتونیک باشد.
پایان کوه زایی
هنگامی که کوه زایی پایان می‌پذیرد، بالا آمدگی روی می‌دهد و یک پوسته قاره‌ای پایدار تشکیل می‌شود که در آن چند پلیت کوچکتر پوسته‌ای توسط کمربندهای فعال که به تازگی تثبیت و پایدار شده‌اند، به یکدیگر مربوط می‌شوند و یک بلوک بزرگتر و جدید از پوسته سخت تشکیل می‌دهند. با تشکیل بلوکهای پایدار دیگر ، وسعت این پوسته سخت بتدریج افزایش می‌یابد.

حرکات کوه زایی دوران سوم:
از لحاظ حرکات کوه زایی دوران سوم دوره اصلی برای تشکیل کوه های آلپ بوده و کمربندهای کوه زایی حاشیه اقیانوس آرام و تتیس در این دوران تحول زیادی پیدا کرده و وضع کنونی را به خود گرفته اند. در محدوده تتیس، پزرگناودیسهای آلپی در دوره پالئوژن صورت کاملی به خود گرفته و در دوره نئوژن واحدهای پالئوژئوگرافی جدیدی بوجود آمده اند. گسلهای زیادی که تشکیل آنها در میوسن فوقانی آغاز شده و در پلیوسن توسعه پیدا کرده اند از نتایج حرکات کوه زایی فوق محسوب می شوند.
عمده ترین فازهای کوه زایی که در این دوران تاثیر کرده اند عبارتند از:
– لارامید: در اواخر کرتاسه و از پالئوسن رخداده و تاثیر عمده ای در شکل گیری فلات ایران و آلپ داشته است.
– پیرنه ئن: در ائاخر ائوسن و اولیل الیگوسن بوقوع پیوسته و در اروپا بیشتر تاثیر داشته است.
– هلوت: در الیگوسن تاثیر کرده است
– ساو: در اواخر آکویتانین و اوایل بوردیگالین در میوسن اتفاق افتاده است.
– آتیک: در اواسط میوسن اتفاق افتاده است.
– رودانین: در مرز بین میوسن و پلیوسن بوقوع پیوسته است.
– والاک: در اواسط پلیوسن اتفاق افتاده است.
– پاسادنین: در اواخر پلیوسن تاثیر کرده است.

جغرافیای دیرینه دوران سوم:
کره زمین در پالئوژن از لحاظ جغرافیایی شباهت زیادی به دوره کرتاسه دارد. خشکی گندوانا به تقسیمات کوچکتری تقسیم می شود و آمریکای جنوبی، مجموعه آفریقا و عربستان که هنوز به هم متصل می باشند، استرالیا، شبه جزیره هند و ماداگاسکار که تازه از هم جدا شده اند را به وجود می آورد. آمریکای شمالی تقریبا از اوراسیا جدا می شود و ارتباط این دو توسط دو تنگه بین گروئنلند و جزایر بریتانیا واقع بوده برقرار می گردد. به این ترتیب اقیانوس های دیگر نیز بوجود می آیند. البته هنوز هم اقیانوس منجمد شمالی باز نشده و از الیگوسن این عمل آغاز می شود. قاره ها توسط اقیانوسهای مجاور خود مورد پیشروی قرار گرفته اند. کمربند حاشیه ای اقیانوس کبیر محل فعالیت شدید آتشفشانی نوع آندزیتی بوده و حرکات کوه زایی لارامید را به دنبال داشته است. کمربند تتیس در ائوسن و بویژه در اواخر آن تغییرات مهمی را در منطق بزرگناودیس باعش می شود و در اواخر همین دوره است که جنبشهای مماسی آغاز می گردد. در دوره الیگوسن، مرحله بزرگناودیس تاخیری که از ابتدای ائوسن با تشکیل آندزیتها در حوضه داخلی آغاز شده بود به مرحله تکاملی خود می رسد و در دوره میوسن افزایش بیشتری می یابد.
در دوره میوسن، قاره ها و اقیانوسها وضعی شبیه وضع کنونی داشته اند با مختصر پیشروی و پسروی دریا در روی ساحل و هم چنین از روی جدا بودن دو قاره آمریکای شمالی و جنوبی در محل کانال پاناما و اتصال عربستان به آفریقا در محل بحر احمر از آن تمیز داده می شوند. کمربندهای کوه زایی در این دوره نیز کمربندهای حاشیه اقیانوس کبیر و تتیس بوده است.
تغییراتی که در دوره پلیوسن در زمین صورت گرفته است بدین صورت بوده که اتصال بین آمریکای شمالی و جنوبی به وسیله باریکه ای از خشکی برقرار می شود و خشکی عربستان و آفریقا در محل دریای احمر کشیدگی پیدا می کند و این دریا شروع به تشکیل شدن می نماید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code